Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Sanktuarium Matki Bożej
– Pani Mazowsza

Matka Boża Pani Mazowsza
koronowana
9 września 1962 roku

data nadania tytułu 
bazyliki mniejszej 
1 lipca 1910 roku

Archidiecezja Płocka

rzeźba Madonny

W czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego Mazowsze wchodziło w skład Państwa Polskiego jako jedna z najdawniejszych prowincji. Za najstarszą budowlę murowaną w Płocku należy uznać przedromańskie prostokątne palatium z rotundą będące siedzibą monarszą Bolesława Chrobrego. Stołeczny charakter wykazuje Płock w swych dziejach dwukrotnie, a mianowicie w pierwszej połowie XI wieku za czasów Masława i w drugiej połowie XI za czasów Władysława Hermana oraz jego syna Bolesława Krzywoustego. Biskupstwo płockie ustanowione zostało już w XI wieku, około 1075 roku, kiedy Płock był siedzibą Władysława Hermana. Ze źródeł wiadomo, że władca ten pochowany został w nieznanej, pierwszej katedrze płockiej w roku 1102.
Diecezja z siedzibą w Płocku powstała za panowania Bolesława II Śmiałego. Za rządów jego następców, w latach 1079–1138, Płock pełnił funkcję administracyjnej stolicy państwa. Katedra Płocka należy do najstarszych budowli sakralnych w Polsce. Wzniósł ją w latach 1129–44 z granitowych ciosów – w stylu romańskim – biskup Aleksander z Malonne. Była to trzynawowa bazylika z niewielką absydą. Do każdej z naw prowadziło oddzielne wejście w ścianie frontowej. Do głównego wejścia Aleksander z Malonne zamówił w magdeburskiej ludwisarni brązowe drzwi, znane jako tzw. Drzwi Płockie, składają się z 48 płyt z płaskorzeźbami o tematyce religijnej. W związku z konsekracją katedry płockiej pw. Wniebowzięcia Marii Panny, w scenach przedstawionych na drzwiach szczególnie uwypuklone są motywy maryjne. Wśród płaskorzeźb są m.in. postacie biskupa Aleksandra w stroju pontyfikalnym oraz twórcy Drzwi Płockich mistrza Riquina.
Z dotychczasowych badań wynika, że w płockiej bazylice były ok. 250 lat. Od XV w. zdobią sobór św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim w Rosji. Jak do tego doszło – nie wiadomo. Jedna z hipotez mówi o zrabowaniu ich już w XIII w. przez Litwinów, inna twierdzi, że zostały przekazane przez biskupów płockich jako dar dla księcia nowogrodzkiego Szymona Lingwena, brata Władysława Jagiełły. Jeszcze przed II wojną światową liczne polskie autorytety postulowały, aby rząd polski odzyskał bezcenny zabytek. Po wojnie jednak rząd komunistyczny nie był zainteresowany tą sprawą. W 1981 r. ufundowano dokładną ich kopię i zamontowano w portalu głównym.
W toku odbudowy po zniszczeniach spowodowanych pożarami oraz napadami Prusów i Litwinów dobudowano na przełomie XIII i XIV wieku przy zachodniej fasadzie dwie gotyckie wieże. Po pożarze wywołanym uderzeniem pioruna w 1530 r. przebudowano katedrę na renesansową z kopułą. Odbudową kierował włoski architekt Bernardino di Zanobi z Rzymu. Prace remontowe po r. 1556 kontynuował osiadły w Płocku włoski budowniczy Jan Baptysta z Wenecji. Jego dziełem była nowa półkolista kopuła oparta na ośmiobocznym tamburze, a u góry zwieńczona kamienną latarnią. W toku dalszej przebudowy w 1665 r. nadano elementy barokowe kopule, a zwłaszcza wieżom, wieńcząc je cebulastymi hełmami.
W latach 80. XVIII w. architekt królewski Dominik Merlini przebudował wnętrze katedry w stylu klasycystycznym z jońską kolumnadą. W tej postaci przetrwała do przełomu XIX i XX w., kiedy to pod kierunkiem architekta Stefana Szyllera przebudowano ją, nadając obecną postać.
Katedra prezentuje z zewnątrz elementy trzech stylów. Romańskie jest założenie i bryła naw z absydami. Wieże i zębate szczyty utrzymane są w stylu gotyckim. Natomiast ośmioboczna kopuła ze złocistymi literami E i P (Episcopus Plocensis), zwieńczona latarnią, to dzieło renesansowe.
Bomby niemieckie, jakie spadły na katedrę 5 września1939 r., zburzyły kaplicę św. Zygmunta i część sklepienia nawy głównej, zniszczyły też chór z organami i wszystkie witraże. Podczas okupacji Niemcy wykorzystywali świątynię jako magazyn. Miedziane pokrycie dachu zdjęli.
Fronton katedry, ujęty wieżami, zwieńczony jest zębatym szczytem, w który wmurowano cztery herbowe tablice upamiętniające biskupów dokonujących przebudowy świątyni. Tablice wyrzeźbił z pińczowskiego piaskowca warszawski rzeźbiarz Zygmunt Langman. Z tegoż piaskowca wykonany jest też romański portal arkadowo-kolumnowy. Jego górną część wypełnia tympanon z brązu, dzieło rzeźbiarza Piusa Welońskiego, który przedstawił w nim ofiarowanie przez biskupa Jerzego Szembeka odrestaurowanej katedry Matce Boskiej Mazowieckiej.
Przez dębowe odrzwia i kruchtę wchodzi się do nawy głównej, znacznie wyższej od obu naw bocznych. Krzyżowe sklepienie wszystkich naw wspiera się na toskańskich kolumnach i półkolumnach. Apsydialnie zakończone prezbiterium i obie kaplice boczne mają sklepienie kolebkowe. Klasycznie renesansowa jest kopuła oparta na ośmiobocznym tamburze, a zwieńczona u góry piaskowcową galeryjką latarni. Wnętrze kopuły oświetlają cztery rozetowe okna. Polichromia jest dziełem malarza Władysława Drapiewskiego, mistrza w dziedzinie malarstwa religijnego, znawcy renesansu włoskiego. Charakterystyczny jest obraz przedstawiający Nauczanie Chrystusa na tle panoramy Płocka.
Pośrodku kaplicy Królewskiej znajduje się klasycystyczny sarkofag z czarnego marmuru, wykonany według projektu malarza królewskiego Zygmunta Vogla, z przełomu XVIII i XIX wieku. Główną płytę podtrzymują cztery białe orły. Na płycie umieszczono insygnia władzy królewskiej – koronę, miecz i berło.
W podziemnej krypcie umieszczono w 1825 r. drewnianą trumnę ze szczątkami Władysława Hermana, Bolesława Krzywoustego i kilkunastu książąt mazowieckich. Do tego czasu ich kości spoczywały w podziemiach katedry. W 1972 r. dokonano otwarcia grobowca i poddano kości szczegółowym badaniom antropologicznym. Zweryfikowano i zidentyfikowano kości obu królów i piętnastu książąt. Kości monarchów złożono do dwóch trumien z oksydowanego brązu, oznaczonych imionami władców oraz ozdobionych elementami królewskimi. Obie trumny umieszczono wewnątrz sarkofagu. Kości piętnastu książąt mazowieckich oraz księżnej Guademundy Zofii, żony Bolesława II, złożono w szesnastu przezroczystych szkatułach.
Polichromię w kaplicy wykonał płocki malarz Czesław Idzikiewicz. Tematycznie przeważają w niej motywy narodowe. Witraż przedstawia śluby Jana Kazimierza. Lewą nawę boczną zamyka manierystyczny ołtarz Matki Bożej Mazowieckiej, wykonany w 1634 r. z włoskiego marmuru. W nawie tej znajdują się również nagrobki i epitafia dostojników kościelnych. Do nawy przylega kaplica Najświętszego Sakramentu z ołtarzem marmurowym w stylu neoromańskim. Renesansowe prezbiterium oddzielone jest od nawy głównej marmurową balustradą. Neorenesansowy ołtarz główny wykonany został z marmuru, według projektu architekta Stanisława Szyllera. Z jednej strony ołtarza znajduje się tron biskupi, zaś z drugiej stalla biskupia, wykonane w latach 1906–1910. Na plecach stalli wyrzeźbiony jest herb Jastrzębiec, zaś na plecach tronu herb kapituły płockiej. Między balustradą a stallą biskupią i tronem ustawione są stalle kanonickie.
W nawie głównej znajduje się pseudorenesansowa ambona artystycznie wykonana w 1908 r. z dębiny, według projektu Stanisława Szyllera. Naprzeciw ambony, na marmurowej podstawie, widać siedzącą postać z brązu, przedstawiającą biskupa Michała Nowodworskiego. Prawa południowa nawa boczna zamknięta jest ołtarzem Ukrzyżowanego, wystawionym ok. 1600 r. z profilowanego marmuru i alabastru. W górnej części ołtarza umieszczono alabastrowe popiersie św. Ignacego. Od strony południowej do prawej nawy bocznej przylega kaplica św. Zygmunta, króla burgundzkiego, patrona katedry. Dla jego czaszki, przywiezionej w 1166 r., król Kazimierz Wielki ufundował hermę, przedstawiającą popiersie króla w koronie. Marmurowy ołtarz, również według projektu Szyllera, wykonany został w 1913 r.
Od zachodu prawą nawę zamyka kaplica Świętej Rodziny. W prawej nawie bocznej znajdują się dwa marmurowe ołtarze z 1909 r. w stylu neorenesansowym – św. Stanisława Kostki i św. Teresy. W barokowym ołtarzu z wielobarwnego marmuru umieszczono kopię obrazu Sacra Famiglia Pompeo Batoniego z XVIII wieku. Nad kruchtą znajduje się chór z 68 ośmiogłosowymi, 4 manuałowymi organami.
Nad północną zakrystią mieści się skarbiec katedralny, zawierający cenne zabytki sztuki złotniczej oraz artystycznie wykonane szaty liturgiczne. Poza tym w skarbcu znajdują się: srebrna puszka z XIII wieku, 5 kielichów gotyckich, pastorał późnogotycki z XVI w., srebrne i drewniane relikwiarze renesansowe, ofiarowane przez króla Zygmunta III Wazę, manierystyczna monstrancja ze złoconego srebra ozdobiona 500 drogimi kamieniami oraz mała monstrancja barokowa. Z szat liturgicznych znajduje się tu ornat gotycki z XV w., ornaty renesansowe, ornat oraz kapa biskupa Ferdynanda Wazy i komplet ornatów biskupa Andrzeja Załuskiego, wykonanych techniką gobelinową.
Pius X nadaje katedrze w dniu 22 lutego 1907 roku tytuł Bazyliki. Pius XI nadaje Katedrze płockiej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w dniu 1 lipca 1910 roku tytuł Bazyliki Mniejszej.

Plock_01_rgb.jpg
Plock_1.jpg
Plock_2.jpg
Plock_portal_rgb.jpg
P11.jpg
P12.jpg
Plock_nawa_glowna_rgb.jpg
Plock_obraz_1_rgb.jpg
Plock_oltarz_1_rgb.jpg
Plock_oltarz_glowny_rgb.jpg
Plock_oltarz_2_rgb.jpg
Plock_oltarz_3_rgb.jpg
Plock_oltarz_4_rgb.jpg
Plock_oltarz_5_rgb.jpg
Plock_stalle_rgb.jpg
Plock_plaskorzezba_1_rgb.jpg
Plock_plaskorzezba_2_rgb.jpg
Plock_nagrobek_rgb.jpg
Plock_fresk_1.jpg
Plock_fresk_2.jpg
Plock_witrarz_2_rgb.jpg
Plock_witrarz_za_oltarzem_glownym_rgb.jpg
Plock_drzwi_plaskorzezba_rgb.jpg
Plock_drzwi_plaskorzezba_2_rgb.jpg
Plock_drzwi_plaskorzezba_3_rgb.jpg
Plock_drzwi_plaskorzezba_4_rgb.jpg